177 – PKN Magazine
Determinatiedag in Hasselt (Overijssel) tijdens de Nationale Archeologiedagen 2025 (verslag)
De Stichting Archeologische Werkgroep Zwartewaterland organiseerde in samenwerking met de PKN, Stichting voor Onderzoek Historische Tabakspijpen, een bodemvondsten-determinatiedag met speciale aandacht voor kleipijpen. Een bijzondere vondst uit de omgeving van Zwolle betrof geen rookpijp maar een handgevormde en versierde kop van een dier, gemaakt van pijpaarde, mogelijk afkomstig uit een pijpenmakerswerkplaats in de regio (afb. 1). De Stichting Archeologische Werkgroep Zwartewaterland bleek zelf ook een toepasselijke vondst in huis te hebben die nog niet eerder was opgemerkt. De pijp, een gebogen lakkunt van de firma Goedewaagen, heeft aan de voorzijde een tekening van het logo van de Archeologische Werkgemeenschap voor Nederland (AWN)
Stoppen met roken ‘tot sijns gesontheijt’ in 1664 – Bert van der Lingen
Een bijzondere vermelding van een poging om iemand van het roken af te houden dateert uit 1664. In dat jaar werd een ‘weddenschap’ vastgelegd bij notaris Johan van Couwenberch te Breda tussen Cornelis Cornelisz Zips en Jacob Hendrick Bellekens, beiden woonachtig in Princenhage bij Breda (tegenwoordig een wijk in het zuidwesten van Breda). In de notariële akte wordt vermeld dat Cornelis Cornelisz Zips (Sips) een bedrag van vijf carolus guldens heeft ontvangen van Jacob Hendrick Belle-kens, onder de voorwaarde dat hij het komende jaar ‘tot sijns gesontheijt wille’ geen tabak zal ‘drincken oft suijgen’.
Een porseleinen pijpenkop met rooster – Bert van der Lingen
De in 1849 opgerichte firma Otto Henze uit Hannoversch Münden in de Duitse deelstaat Nedersaksen was in de eerste drie decennia van de negentiende eeuw een belangrijke fabrikant van porseleinen pijpen in Duitsland. De catalogi uit de periode ca. 1912-1940 laten op de eerste twee tot drie pagina’s porseleinen pijpen zien. Kennelijk waren deze pijpen nog steeds het meest populair bij de Duitse afnemers. Op 31 oktober 1905 kreeg Otto Henze patent in het Duitse Rijk op een ‘Pfeifenkopf mit Rost’ ofwel pijpenkop met rooster onder nummer 174802. Deze uitvinding betrof een porseleinen pijpenkop met daarin een kunstmatige aanslag van tabaksresten en een rooster. Het rooster werd op zijn plaats gehouden door de kunstmatige aanslag.
De pijpenmaker op de Burgwal in Kampen, 1636 – Bert van der Lingen
Eind 1635 of begin 1636 blijkt er een pijpenmaker actief te zijn geweest op de Burgwal in Kampen. In die tijd was het niet ongewoon dat pijpenmakers zich ook bezighielden met de klein- en groothandel in tabak. Uit een schuld bekentenis van Willem Wreijt kan worden opgemaakt dat de pijpenmaker op de Burgwal ook tabak verkocht.
Een pijp uit Großalmerode op Engelsmanplaat in de Waddenzee – Bert van der Lingen
Over een in de Waddenzee gevonden pijp met een flink stuk steel, die in eerste oogopslag in Gouda gemaakt lijkt te zijn met een Gouds merk en bijmerk. De pijp is echter gemaakt in Grossalmrode, en heeft is niet gemerkt met het merk ‘Leeuw in de Hollandse tuin’ maar met een daarop gelijkend Duits merk, ‘Leeuw in het Hessische schip’. De pijp is waarschijnlijk gemaakt door de pijpenmaker Gebhard Johann Friedrich Rosenthal in Großalmerode in de Duitse deelstaat Hessen.
Pijpen met een applique – Ruud Stam
Een pijp, waarschijnlijk vervaardigd in Ruhla in Thüringen, waarop twee staande figuren zijn afgebeeld, laat duidelijk zien dat de voorstelling is aangebracht met een appliqué. Een niet zeer gebruikelijke praktijk. De pijp is gemaakt van siderolith en gemerkt met EL. Appliqués zijn ook bekend van andere pijpen. Een andere pijp toont een voorbeeld uit Ruhla met een portret van Luther, waarbij duidelijk zichtbaar is dat een appliqué is gebruikt. Louis Fiolet uit Saint-Omer toont een andere techniek voor het aanbrengen van een appliqué. Zij produceerden een serie die bekendstaat als ‘Galerie Contemporaine’, een serie pijpen uit dezelfde mal, met ten minste tien verschillende appliqués die prominente figuren uit die tijd afbeelden: Maurice McMahon, Émile Littré, Henri d’Orléans, duc d’Aumale, Louis Philippe Albert d’Orléans, comte de Paris, Edward VII, Prince of Wales, Victor Emmanuel II, Jules Dufaure, Léon Gambetta, Marie Joseph Louis Adolphe Thiers, Casimir-Pierre Périer.
Een liefdevol kado uit Gouda – Bert van der Lingen
Over een paar normale, Goudse gebruikspijpen uit het begin van de 20e eeuw die fraai beschilderd zijn. Twee zijn zogenaamde doetels die zwart gelakt zijn met gouden en bruine accepten. Op een van de pijpen is met goudkleurige letters ‘Voor vader’ geschreven, en op de ander ‘uit Gouda’. Een ander exemplaar is een gekromde lakpunt, die met fijne handbeschildering de tekst ‘Van Moeder’ draagt. Deze laatste is gemaakt door de firma P. van der Want Gzn tussen 1900 en 1925 in Gouda. De perfecte vaderdag presentjes?!